Mwongozo huu (Toolkit) ni kitabu cha maelekezo cha “kujifanyia mwenyewe” kwa watu wa jamii wanaojitolea, walioamua kuleta mazingira asilia zaidi katika mitaa yao. Haijalishi kama mradi ni kufufua kiwanja kitupu kikubwa au kipande kidogo cha ardhi mbele ya nyumba — kitabu hiki kitakuongoza wewe na majirani zako katika hatua muhimu za kuweka maono, kubuni na kujenga bustani ya mtaa.
Mfumo wa Park in a Truck una sehemu kuu mbili: mwongozo huu na mfululizo wa vitabu vya kazi. Mwongozo unakupa picha kamili ya faida za bustani, historia ya programu ya PiaT, na maelezo ya mradi wa bustani kuanzia mwanzo hadi mwisho. Soma mwongozo wote kabla ya kwenda kwenye vitabu vya kazi, ili uelewe vizuri zaidi mchakato mzima wa kujenga bustani.
📄 Utangulizi (PDF, uk. 4) · kwa Kiingereza
Hadithi ya Park in a Truck
Park in a Truck ni mpango wa Programu ya Usanifu wa Mandhari (Landscape Architecture) na Maabara ya Ubunifu wa Mijini na Kijamii (LUSI) ya Thomas Jefferson University.
- Maono yetu: Miji ambamo watu wanaunda, wanajenga na wanaishi katika jamii endelevu, zenye usawa, zenye afya na zenye furaha.
- Dhamira yetu: Kubuni upya jinsi mitandao ya kijamii, ya kiikolojia na ya kiuchumi ya miji inavyoundwa, inavyojengwa na inavyotunzwa.
- Suluhisho: Mtandao wa maeneo ya kijani unaoendeshwa na jamii, unaoanzishwa kwa kukarabati viwanja vitupu kwa gharama ndogo na kwa haraka. Ukarabati huo huboresha afya ya mazingira, afya ya kijamii na afya ya mwili katika mitaa yenye rasilimali chache, huzilinda jamii za mitaa zisisambaratike, na huwasaidia wakazi kuongoza juhudi za kufufua mitaa yao na kuwekeza ndani yake upya.
Kujenga bustani ni kazi ya gharama kubwa na yenye utata, ambayo mara nyingi hufanywa bila kuwashirikisha wenyeji na bila kuungwa mkono nao. PiaT inafuata njia tofauti:
- Inaongozwa na jamii. Wakazi wa eneo hufanya awamu zote za kupanga, kujenga na kuendelea kutunza bustani yao. Mchakato huu si kuunda bustani tu — bali pia ni kuunda jamii.
- Inaweza kurekebishwa. Kupitia mwongozo huu, wakazi wa eneo wanapata taarifa zote wanazohitaji kwa bustani yao mpya.
- Inavutia ushiriki. PiaT inawapa vijana nafasi ya kuelekeza nguvu zao kwenye mambo mazuri zaidi.
- Gharama nafuu. Ili kupunguza gharama, jamii huchagua vitu wanavyotaka — meza za kucheza chesi, sehemu za kuchoma nyama, meza za pikiniki, miti, vitalu vya maua, njia za kutembea, vinyumba vya kuchezea watoto, majukwaa, banda lenye paa, magogo ya kupanda, n.k. — ili viwekwe kwa urahisi. Hakuna vitu vya gharama kubwa wala vya kitaalamu vinavyojengwa ardhini.
- Huletwa mlangoni kwako. Vitu vyote muhimu hupakiwa kwenye lori na kuletwa kwenye eneo ambapo watu wa jamii wanaojitolea hujenga bustani yao — kwa kushirikiana, kama kijiji kizima kinavyojenga nyumba pamoja.
- Wema hulipwa kwa wema (pay it forward). Mafanikio huambukiza, na PiaT inaunda muungano wa watu wenye uzoefu wa kujenga bustani, walio tayari kuwasaidia wale wanaoanza safari yao ya bustani, kama wao walivyosaidiwa.
“Park in a Truck inaziwezesha jamii kujiendeleza, na kwa kweli inawahudumia wakazi badala ya kuwahamisha.”
— DeWayne Drummond, Mantua Civic Association
Kanuni za msingi na malengo
Kubuni upya jinsi mitandao ya kijamii, ya kiikolojia na ya kiuchumi katika miji inavyoundwa, inavyojengwa na inavyotunzwa. Hivi ndivyo tunavyoamini.
- Kuleta usawa kupitia ushiriki na fursa ya kufika kwa wote — kuvunja mazoea ya maamuzi yasiyo ya haki, kuwapa vijana njia nzuri za kujiendeleza, kuunda mahali pa mahusiano mapya na ya zamani ya kijamii, kupendezesha maeneo na kujenga fahari ya jamii, kuunda “kitovu” cha mtaa kupitia matukio, shughuli na mikutano isiyopangwa.
- Kuunda fursa za elimu kwa wote — kujenga ujuzi wa uongozi wa wanafunzi wa sekondari ili wawe “mabalozi wa bustani,” kuhimiza kujifunza kwa vitendo kupitia bustani za jamii na matukio, kushirikiana na shule na mashirika ya elimu ya eneo kwa madarasa na warsha, kufundisha ujuzi halisi wa ujenzi kwa ajili ya maisha na mafunzo ya kazi.
- Kuheshimu na kujenga juu ya nguvu, rasilimali na mitandao iliyopo ya jamii — kukaribisha aina mbalimbali za matukio na shughuli za jamii, kuwapa watu wote nafasi ya kufika, kukuza ujumuishaji wa kijamii, kuhimiza ushiriki wa vizazi vyote, kuheshimu historia ya mtaa na utamaduni wa eneo.
- Kuchochea uchumi wa eneo — kutumia vifaa vinavyopatikana karibu, vinavyodumu muda mrefu na visivyo na sumu, kuongeza thamani ya mali na kuchochea uchumi wa eneo, kutumia viwanja visivyotumika ipasavyo.
- Kupambana na mabadiliko ya tabianchi — kupunguza joto kali la mjini (“kisiwa cha joto mjini”) kwa kupanda miti na kuongeza makazi ya wachavushaji, kupunguza madhara ya maji ya mvua na mafuriko, kuunda mtandao wa bustani unaounganisha visiwa vya makazi bora ya viumbe, kutoa fursa za karibu za kuungana na mazingira asilia, kutumia mimea asilia inayohitaji utunzaji mdogo na yenye thamani kubwa kwa wanyamapori, kutumia mbinu za asili ili kuacha kabisa viuatilifu vya kemikali, kukusanya na kutumia tena maji ya mvua.
- Kukuza afya ya jamii — kuhimiza mazoezi ya mwili, kutoa mahali pa kulima chakula na kukuza urafiki unaoshirikiwa ndani ya jamii, kutunza nafasi ya kupumzisha akili, ya furaha na ya urafiki, kuruhusu kufika kwa urahisi na kwa usalama kwenye mazingira ya nje, kutoa fursa za karibu za kuungana na mazingira asilia.
Kwa nini bustani?
Vuta pumzi ndefu na ujiwazie ukiwa bustanini, au umeketi chini ya mti wenye majani mabichi yanayopepea taratibu kwa upepo. Ndege wanaimba, na unanusa harufu tamu ya maua ya majira ya kuchipua. Labda unasikia watoto wakicheka kwa furaha wanaporuka kutoka jiwe moja hadi jingine, au mazungumzo ya taratibu ya wazee wanaolima bustani karibu. Unajisikiaje?
Sote tunajua furaha na utulivu tunaohisi tunapokuwa katikati ya mazingira asilia yanayotuzunguka. Kwa hiyo haishangazi kwamba utafiti wa kisayansi unathibitisha kuwa kuishi tu karibu na bustani hukufanya uwe na afya bora, na kutumia muda bustanini — iwe kwa kutembea, kuendesha baiskeli au kupumzika tu — huboresha afya yako ya akili na ya mwili.
“Park in a Truck ni mchakato unaoziwezesha jamii kubadilisha mtaa wao, kiwanja kimoja baada ya kingine.”
— Mwanzilishi wa PiaT, Kim Douglas
Kwenye ukurasa unaofuata kuna njia nne tofauti ambazo mtu anaweza kunufaika na bustani za mtaa:
- Faida za kijamii. Bustani huwatoa watu nje ya nyumba zao. Ni mahali rahisi pa kukutania — kunywa kahawa, kucheza chesi au kwa matukio ya mtaa yaliyopangwa: mahali pa kuwa salama, mahali pa kukua, rasilimali za kugawana, mahali pa kukutana. Kitendo chenyewe cha kujenga bustani yao huisaidia jamii kuungana. Kugawana. Kupona. Kusherehekea.
- Faida za kiuchumi. Bustani inaweza kusaidia kuchochea uchumi wa eneo. Bustani zinaweza kuwa masoko ya muda ambapo wakazi huuza kazi zao za mikono. Biashara za eneo hustawi pale bustani za karibu zinapovutia wageni na wateja: watu wengi zaidi wanaopita kwa miguu, msaada kwa mafundi wa eneo, msaada kwa biashara zinazotembea, kupungua kwa gharama za nishati, kuhifadhi CO₂. Bustani pia huongeza thamani ya mali, na huvutia familia zinazotafuta mtaa usio na msongamano mkubwa, wenye maeneo mengi zaidi ya kijani na huduma.
- Faida za kiikolojia. Maeneo ya kijani ya ukubwa wowote huleta faida muhimu kwa mazingira. Bustani ndogo zinaweza kutoa makazi muhimu kwa wanyamapori wa eneo na wanaohama, na kuwa maeneo muhimu kwa aina mbalimbali za wachavushaji: hewa safi zaidi, mzunguko wa virutubisho, makazi ya wanyamapori, bioanuwai zaidi, maji ya mvua kuzama ardhini. Maeneo ya kijani ni muhimu sana kwa kunyonya maji na kupunguza mafuriko mijini. Mambo haya yote husaidia kupunguza mabadiliko ya tabianchi.
- Faida za kiafya. Kuwa karibu na maeneo ya kijani huboresha afya ya akili na ustawi wa kisaikolojia, zaidi ya faida za mazoezi ya mwili peke yake. Bustani husaidia kushusha shinikizo la damu, kuongeza ustawi wa kijamii, na kuhimiza tabia nzuri za kiafya: hewa safi, joto la chini, mazoezi zaidi, starehe zaidi, msongo mdogo wa mawazo. Faida kwa familia zenye kipato kidogo ni kubwa zaidi. Bustani kila siku, daktari mbali.
Mtandao wa bustani
Hewa safi, maji safi na ulinzi wa maeneo machache ya kijani ni muhimu sana kwa mitaa ya mijini yenye afya. Kwa bahati mbaya, maeneo mengi ya mijini yana historia ndefu ya uchafuzi, usimamizi mbaya wa maji yanayotiririka juu ya ardhi na maeneo ya wazi yaliyotelekezwa, lakini hayana rasilimali za kutatua matatizo haya. Kwa kutumia hamu ya wakazi ya kubadilisha mitaa yao, jamii zinaweza kuwa na nafasi muhimu katika kuunda mazingira ya mijini yenye afya yanayorudisha mazingira asilia katika miji yetu. Mpango wa Park in a Truck una malengo mengi, lakini mojawapo ya yale muhimu zaidi ni kusaidia jamii kujenga oasisi za asili mijini zilizo endelevu.
Zikiunganishwa kuwa mtandao wa kijani wa jiji zima, bustani zilizobuniwa kwa Park in a Truck huunda njia za makazi ya wanyamapori na visiwa vya kijani vinavyoshusha joto kali la nje linalosababishwa na hali ya “kisiwa cha joto mjini” (urban heat island). Juhudi za kijani zinazoongozwa na jamii ni njia muhimu ya kusaidia kuunda bustani zenye viumbe wa aina nyingi na zinazofikika kwa watu wengi zaidi, ambazo zitasaidia kuhamia kwenye jamii endelevu zaidi yenye matumizi madogo ya kaboni.
PiaT inaziwezesha jamii kuunda, kujenga na kuishi katika jamii endelevu, zenye usawa, zenye afya na zenye furaha.
Tazama ramani shirikishi mtandaoni, au orodha ya bustani hapa chini.
Mchavushaji ni nini?
Uchavushaji ni muhimu kwa mfumo wa ikolojia ulio imara na wenye afya. Tonge moja kati ya matatu ya chakula unachokula linategemea wachavushaji. Matufaha, lozi, machungwa, maparachichi, pichi, pea, plamu, cheri, alfalfa, bluuberi, vanila, kranberi, nyanya, kiwi, tini, kahawa, stroberi, blackberi, raspberi, malimau, ndimu, biringanya, kamkwati, nektarini, zabibu na kakao (chokoleti) — vyote vinawategemea.
Wachavushaji ni sehemu ya lazima na muhimu sana ya mchakato wa uchavushaji — wanyama na wadudu wanaosaidia kusambaza chavua mahali inapohitajika. Ndege, nyuki, vipepeo, popo na viumbe wengine wengi ni wachavushaji.
Uchavushaji ni sehemu muhimu ya uzazi wa mimea. Chavua kutoka kwenye chavulio (anther — sehemu ya kiume ya mmea) ya ua husuguliwa au hudondokea juu ya mchavushaji. Kisha mchavushaji huipeleka chavua hiyo kwenye ua jingine, ambapo chavua hunata kwenye sehemu ya kike (stigma). Ua lililorutubishwa baadaye huzaa matunda na mbegu.
Je, unajua kwa nini nyuki wengine huvuma? Mimea mingine, kama nyanya na bluuberi, hutoa chavua yao kupitia vitundu viwili vidogo sana katika kila chavulio. Nyuki huuma chavulio, hushika kwa nguvu, na huvuma ili kutikisa chavua itoke kwenye maua.
Ukubwa si muhimu
Usikwame kwenye wazo kwamba bustani lazima ziwe kubwa. Hata kipande kidogo kabisa cha ardhi kinaweza kuwa mahali pa mazingira asilia — mahali ambapo ndege, nyuki na wachavushaji wengine wanaweza kupata ua tamu la kufanyia kazi yao. Kipande cha 4×4 mbele ya nyumba, au hata sanduku la maua dirishani, kinaweza kuleta faida nyingi zilezile za bustani kubwa. Tunaviita Park Patches (vipande vidogo vya bustani).
Park Patches ni kama bustani za nyumbani…lakini ni zaidi ya hapo. Ni sehemu ya mtandao wa bustani wa jamii au wa jiji zima unaounganisha watu na wachavushaji ili kuboresha mazingira na maisha ya kila mtu. Wachavushaji wanahitaji chakula, maji, mahali pa kujificha…na wanahitajiana. Park Patches ni mwanzo wa kitu kikubwa zaidi.
Park Patches ni njia nzuri ya kuchafua mikono yako kihalisi kabisa. Kuza ujuzi wako na uwatie moyo majirani zako — jenga Park Patch!
Hatua sita
Kwa hiyo jamii yako inapataje bustani mpya? Njia moja inaweza kuwa kumwendea diwani wako na kujaribu kulifanya Jiji likujengee bustani. Lakini hilo linaweza kuchukua miaka ya mipango, na bustani ni ghali. Badala yake, itakuwaje kama jamii ingeweza kubuni na kujenga bustani yake yenyewe? Hivyo ndivyo hasa mwongozo wa Park in a Truck utakavyokuwezesha kufanya. Utafiti umeonyesha kwamba miradi ya kujenga bustani inayoongozwa na jamii hukuza fahari ya jamii, uwezo wa jamii kujiamulia mambo yake, na usalama.
Kitabu hiki kinaeleza hatua kuu za kujenga bustani yako katika sura sita: Pata kiwanja, Jipange, Kagua, Ota ndoto, Jenga na Tunza. Kila sura inakupa uelewa wa jumla wa hatua hiyo. Kisha, ukiwa tayari kuanza, nenda kwenye kitabu cha kazi cha sura hiyo ili uingie kwenye maelezo ya kina.
Taarifa ya kisheria
Mapendekezo katika mwongozo huu yanatokana na mbinu za kawaida za utengenezaji na ujenzi. Thomas Jefferson University, Maabara yake ya Ubunifu wa Kijamii (Lab for Social Innovation), Park in a Truck, pamoja na wahadhiri, wafanyakazi na washirika wao, hawatoi dhamana yoyote kuhusu usahihi, matokeo yanayotarajiwa au uaminifu wa mapendekezo haya, na hawawajibiki kwa hasara au majeraha kwa mtu au mali yanayotokana na matumizi yake. Kutumia mapendekezo haya kunamaanisha kwamba unakubali hili. Taarifa kamili ya kisheria iko kwenye Rasilimali.
Mwongozo huu ni hati inayoendelea kuboreshwa — kazi ambayo bado haijakamilika, mojawapo ya matoleo kadhaa yatakayochapishwa. Kuna jambo jipya linalojifunzwa katika kila mkutano wa jamii, kila safari ya duka la vifaa vya ujenzi, na kila bustani inayojengwa. Tafadhali tushirikishe mawazo, maswali au mapendekezo yako: ParkinaTruck@jefferson.edu.
